Sacrum Profanum 2010: Nordycki panteon

Chociaż Sacrum Profanum przeniesie nas tym razem w chłodniejsze rejony Europy, również w tym roku nie zabraknie gorących momentów. Gwiazdami nordyckiej edycji festiwalu (12-18 września) będą Jón „Jónsi” Þór Birgisson oraz zespół múm.

Freak, Modern Classic, Made in Poland, Linia Muzyczna... Co kryje się pod hasłami zapowiadającymi ósmy festiwal Sacrum Profanum?

Gwiazdy Północy

Freak to koncerty przeznaczone dla szerokiego grona odbiorców. Headlinerem festiwalu będzie Jón „Jónsi” Þór Birgisson – gitarzysta i wokalista islandzkiej grupy Sigur Rós. Islandię zamieszkuje zaledwie 300 tysięcy ludzi, z których większość zajmuje się rybołówstwem. Aż trudno uwierzyć, że w surowym klimacie oddalonej od cywilizacji wyspy rodzi się tak wiele talentów. Jedna z lokalnych legend głosi, że zmęczone pracą dla Świętego Mikołaja elfy opuściły Laponię i ukryły się właśnie na Islandii. Tam wybranych przez siebie ludzi posypują gwiezdnym pyłem. Takim wybrańcem z pewnością jest Jónsi, artysta urodzony w 1975 roku. Bajkowe klimaty, oniryczne konstrukcje dźwiękowe i wielopoziomowe aranżacje przenoszą nas w inną rzeczywistość. Znaki rozpoznawcze Jónsiego to falsetowy wokal i wydobywanie dźwięków z gitary przy pomocy wiolonczelowego smyczka. Z gitary – dodajmy – specjalnie dla niego stworzonej w 2006 roku i nazywanej The Bird ze względu na charakterystyczne zdobienia. Jónsi gra zresztą także na fortepianie i banjo, a wraz z Alexem Somersem – jego życiowym partnerem – tworzą projekt artystyczny o nazwie Jónsi & Alex, m.in. przygotowujący materiały graficzne dla Sigur Rós. Podczas Sacrum Profanum artysta da dwa koncerty – 17 i 18 września (20.00) w hali ocynowni elektrolitycznej ArcelorMittal w Nowej Hucie – w ramach trasy koncertowej Go Tour 2010, promującej jego nową płytę. „Solowy album Jónsiego i towarzysząca mu światowa trasa to jedno z najbardziej oczekiwanych wydarzeń roku. Niezwykłe połączenie świata muzyki, teatru i multimediów sprawia, że Jónsi pisze nowy rozdział w historii najbardziej spektakularnych współczesnych widowisk koncertowych” – rekomenduje Filip Berkowicz, dyrektor artystyczny festiwalu.

Islandczycy zdominują także początek 8. Sacrum Profanum. Na inaugurację festiwalu 12 września (20.00), w tej samej hali ocynowni wystąpi eksperymentalna grupa múm. W projekcie múm & friends, powstałym specjalnie na tę okazję, udział wezmą również orkiestra Sinfonietta Cracovia, Chór Polskiego Radia oraz czołowi artyści z Islandii, jak choćby znany krakowskiej publiczności Jóhann Jóhannsson. Charakterystyczne dla múm, powstałego w 1997 roku, jest sięganie zarówno po elektroniczny glitch, jak i instrumenty tradycyjne; niepowtarzalny klimat ich muzyki współtworzą wokale. I choć zespół sięga po środki używane w muzyce pop, jego projekty nie dają się tak zaklasyfikować. Dwugodzinny krakowski koncert to nie tylko symfoniczny rozmach nowo zaaranżowanych kompozycji, najbarwniejsi przedstawiciele sceny islandzkiej i niespotykane instrumentarium, ale także wyjątkowa oprawa wizualna w scenerii nowohuckiego kombinatu. Dodajmy, że będzie to ostatni występ múm przed zaplanowaną na dłuższy czas przerwą w działalności koncertowej.

Modern Classic, czyli skandynawska odrębność

Główny nurt festiwalu zostanie zaprezentowany w odsłonie Modern Classic (13-16 września). Niektórzy doceniają muzykę skandynawską za kolorystyczną subtelność, inni za emocjonalną powściągliwość, pozostali czują ukrytą między dźwiękami przestrzeń. Dzieła kompozytorów z Finlandii, Szwecji, Norwegii i Danii zaprezentuje osiem najznakomitszych europejskich zespołów specjalizujących się w wykonawstwie muzyki współczesnej. W Teatrze Łaźnia Nowa i w Muzeum Inżynierii Miejskiej usłyszymy 34 utwory: większość z nich to polskie premiery, a 5 – światowe prawykonania.

13 września zapoznamy się z muzyką Fina Magnusa Lindberga (Teatr Łaźnia Nowa, 19.00) oraz Szweda Klasa Torstenssona (Muzeum Inżynierii Miejskiej, 22.00). 52-letni Lindberg przeszedł fascynację wszystkimi możliwymi nurtami awangardowymi. W młodości kontestował tradycyjne techniki kompozytorskie. Z wiekiem jego uprzedzenia wobec dźwiękowego historycyzmu zmalały. Ostatnio tworzy dzieła niemal impresjonistyczne, bez niegdysiejszej agresji, często wręcz łagodne w wyrazie. Natomiast siedem lat starszy Torstensson fascynuje się muzyką generowaną elektronicznie i komputerowo. W swojej twórczości często nawiązuje do bezkresnych przestrzeni rodzimej Szwecji. Jak sam opowiadał, wykorzystał też kiedyś nagranie zniekształconych przez zorzę polarną fal radiowych: „Przetwarzałem to nagranie w studiu elektronicznym tak długo, aż osiągnąłem piękne, wielowarstwowe brzmienie. Gdyby zorza polarna wydawała dźwięki, byłby to właśnie jej dźwięk!”. Muzykę Lindberga przybliżą artyści z paryskiego Ensemble intercontemporain, zaś Torstenssona – fuzja znakomitych holenderskich zespołów Asko | Schönberg. Warto dodać, że Torstensson od 1973 roku mieszka w Holandii i od lat współpracuje z tamtejszymi muzykami.

We władaniu Odyna i Thora melomani będą także we wtorek 14 września. Najpierw w Łaźni Nowej (19.00) wystąpi Ensemble Modern. Frankfurcka grupa do zadań specjalnych wykona utwory Andersa Hillborga, jednego z najwybitniejszych współczesnych kompozytorów szwedzkich, a zarazem... gitarzysty rockowego i twórcy muzyki filmowej. Muzyce Szweda trudno przypiąć jakąkolwiek etykietę: z chęcią podejmuje wycieczki do krainy mikrotonalności, którą potrafi osiągnąć prostym zabiegiem. W jednym z jego dzieł każdy z 17 instrumentów smyczkowych strojony jest indywidualnie, z dokładnie zaplanowanym odchyleniem od standardu. Hillborg lubi muzyczne kontrasty: „Zawdzięczam wiele twórczości filmowej Tarkowskiego. Interesujące jest jego poczucie czasu, jego zdolność zmiany tempa rzeczywistej narracji filmowej. Opowiada historię i nagle się zatrzymuje... Lubię niewytłumaczalność: nagle po prostu cisza. Pozorny brak następstwa, bez znaczenia dla kolei rzeczy” – mówi kompozytor. Światowa premiera jego utworu Vaporised Tivoli na zespół kameralny będzie z pewnością ozdobą wieczoru. Ale nie zakończeniem – o 22.00 w Muzeum Inżynierii Miejskiej zaprezentuje się debiutująca w Krakowie Cikada Ensemble. Zespół z Oslo zaprezentuje utwory Eivinda Buene’a. Młody, 37-letni Norweg nie stroni od dźwiękowej tradycji i dawnych form. Z drugiej strony lubi improwizować. Inspiracje czerpie zarówno z bezkresnych norweskich pejzaży, jak i tkanki miasta.

Bohaterami środy 15 września będą Duńczyk Pelle Gudmundsen-Holmgreen (Teatr Łaźnia Nowa, 19.00) oraz Finka Kaija Saariaho (Muzeum Inżynierii Miejskiej, 22.00). Ten pierwszy określa siebie jako outsidera, w rzeczywistości jednak jest jedną z ważniejszych postaci sceny muzycznej współczesnej Danii. Muzyka tego 78-letniego już kompozytora jest wyrafinowana, czasem prowokacyjna i pesymistyczna, ale jednocześnie emanuje subtelnym poczuciem humoru. Jest synem słynnego duńskiego rzeźbiarza, dlatego posiada wrodzone wyczucie formy i wyjątkową wrażliwość na obecność muzyki w przestrzeni. Z kolei priorytetem dla mieszkającej od lat w Paryżu Saariaho jest brzmienie, jego struktura wewnętrzna, energia i sonorystyczna zmienność. Czy w jej muzyce zostało jeszcze zimne piękno północnego nieba? Przekonamy się już wkrótce. Utwory duńskiego nestora wykonają London Sinfonietta i Theatre of Voices, zaś kompozycje pierwszej damy fińskiej muzyki współczesnej zagra formacja musikFabrik.

Do krainy fiordów wrócimy za sprawą dzieł Rolfa Wallina. W czwartek 16 września w Łaźni Nowej (19.00) twórczość Norwega zaprezentuje grające od ćwierć wieku Klangforum Wien. Wallin (ur. 1957) jest kompozytorem, trębaczem i awangardowym performerem. Pisze muzykę intuitywną, komponuje za pomocą programów komputerowych, współpracuje z teatrem tańca, tworzy instalacje. Jego dzieła są połączeniem muzyki instrumentalnej i elektroakustycznej. Artysta zasłynął z przekraczania granic między gatunkami oraz stylami muzycznymi, poruszając się swobodnie pomiędzy klasycznym barokiem, progresywnym rockiem i eksperymentalnym jazzem. Natomiast w Muzeum Inżynierii Miejskiej (22.00) wysłuchamy kompozycji Hansa Abrahamsena. Urodzony w 1952 roku Duńczyk jest uczniem Gudmundsena-Holmgreena, nie dziwi więc, że przyświecają im podobne pryncypia. Artystyczny wszechświat Abrahamsena wypełnia wiara w formalną klarowność i techniczną przejrzystość, ale nade wszystko w emocjonalną siłę muzyki. Jego utwory wykonają doświadczeni muzycy z Ensemble Recherche.

Made in Poland, czyli 3x7

Koncerty cyklu Modern Classic rozpoczynać się będą wykonaniem polskiego utworu. To festiwalowa nowość – i wart naśladowania pomysł na promocję rodzimej muzyki: 7 wybitnych polskich kompozytorów, 7 starannie wyselekcjonowanych dzieł, 7 czołowych zespołów specjalizujących się w interpretacjach muzyki najnowszej. W nurcie Made in Poland – Kolekcja Muzyki Polskiej w dniach 13-16 września zabrzmią utwory: Małe Requiem dla pewnej Polki op. 66 Henryka Mikołaja Góreckiego (Asko | Schönberg), Łańcuch 1 Witolda Lutosławskiego (Ensemble intercontemporain), 3 for 13 Pawła Mykietyna (Ensemble Modern), Quartetto per archi Krzysztofa Pendereckiego (musikFabrik), Appendix Pawła Szymańskiego (London Sinfonietta), Fantasmagoria Kazimierza Serockiego (Ensemble Recherche), Cascando Agaty Zubel (Klangforum Wien). Polskie utwory zostaną zarejestrowane w technologii HD (5 utworów) i 3D (2 utwory) – i wydane po festiwalu przez jedną z czołowych europejskich wytwórni specjalizujących się w muzyce współczesnej.

Linia Muzyczna, czyli książkowa seria z nową muzyką