Inną razą chodźmy na pole... czyli o krakowskim języku słów kilka

Polska, w odróżnieniu od Belgii czy Szwajcarii, jest krajem jednojęzycznym. A jednak podczas pobytu w Krakowie możemy nabrać podejrzeń, że wyjechaliśmy za granicę. I oto jesteśmy w kraju, gdzie tubylcy mówią językiem jakby znajomym, ale porozumieć się z nimi nie sposób. No bo co znaczy chodzić do figury? Albo spaźniać się? Co robi osoba biorąca coś na borg? A wycierająca prochy? Co je pożywiający się weką z kwaśnym mlekiem? I wreszcie, kto to jest bajok?

Te i wiele innych pytań rodzi się w głowach przybyszów, którzy wiosną chodzą bez płaszcza, spóźniają się, kupują na kredyt, ścierają kurze, bądź jedzą bułkę paryską ze zsiadłym mlekiem.

Polszczyzna z Krakowa i okolic nosi wyraźne ślady wpływów niemieckich, niekiedy jeszcze ze średniowiecza, ale w przeważającej ilości z czasów zaboru austriackiego. Do takich słów zaliczają się m.in. sznycel, znany w Polsce jako kotlet mielony, cwibak, nazywany gdzie indziej keksem, czy laufer - synonim gońca w szachach.

Uważny słuchacz zorientuje się jednak, że niemieckie zapożyczenia to niejedyne odmienności. Najbardziej popularnym wyrażeniem, które zdradza krakusa jest wychodzić na pole. Dodajmy, że idzie się tam nie na piechotę lecz na nogach (z czego wynika szokujący wniosek, że w Krakowie można chodzić również, dajmy na to, na rękach). Na nogach ma buty ze sznurówkami, a na szyi - krawatkę, podczas, gdy pozostałe części kraju wiążą zgodnie sznurowadła i krawat.

Zmiana rodzaju gramatycznego wyrazów dotyka także inne słowa, np. beret, litr czy raz, które w Krakowie przybierają formy żeńskie beretka, litra oraz - bardzo krakowskie! - inną razą.

Zamęt panuje w kulinariach. Wiele produktów nosi tu regionalne nazwy, np. borowiki to prawdziwki, faworki - chrust, jeżyny - ostrężyny, a kasza manna - grysik. Do rosołu wrzucamy jarzynę, ogórki kisimy, a smaczna zupa na zakwasie to żurek (barszcz w Krakowie ma tylko kolor czerwony!). Prawdziwe zamieszanie zaczyna się jednak tam, gdzie nazwy krakowskie i „ogólnopolskie" są takie same, natomiast oznaczają różne rzeczy. Uwaga warszawiacy! Jeśli chcecie kupić owoce znane u Was jako jagody, proście o borówki. Prosząc o to, co nazywacie borówkami dostaniecie brusznice. Zamawiając w cukierni napoleonkę, spodziewajcie się puchatego ciastka z różowym kremem. Jeśli jednak wciąż tęsknicie za francuskim ciastem przełożonym białym śmietanowym kremem, poproście raczej o kremówkę. Jeżeli spytacie o ekler, dostaniecie ptysia. I nie trzeba już chyba dodawać, że ekler to w Krakowie zupełnie inne ciastko...

Do „krakowianizmów" należą wyrażenia na ile? i po czemu?, którymi pytamy o ceny towarów (np. Na ile ta szynka?). Nie rażą tu też skrócone formy czasu przeszłego, typu błysła, prysł, zamkła, znikł, zamiast „błysnęła", „prysnął", „zamknęła" i „zniknął". Nieosłuchanego przybysza śmieszą wzmocnienia, które krakowianin dodaje do słów w chwilach wielkich emocji, np. Strzelajże tego gola! lub Chodźżeż już!, ale uwierzcie, właśnie tak w Krakowie mówimy.

Na koniec rada - spróbujcie sami. Używając typowo krakowskich wyrażeń, zaskarbicie sobie przychylność tubylców. Posłuchajcie, jak pięknie brzmią frazy: O żeż, wartałoby użyć wichajstra! czy Idźże, idźże bajoku jeden! Co one znaczą? Odkryjecie przyjeżdżając do Krakowa! (bs)


Autorka tekstu korzystała z następujących książek:

M. Czuma, L. Mazan, Pępek świata nazywa się Kraków, Anabasis, Kraków 2000.

A. Dąbrowska, Język polski, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 2004.

R. Makłowicz, S. Mancewicz, Zjeść Kraków. Przewodnik subiektywny, Znak, Kraków 2001.