Stanisław Wyspiański (1869-1907)

Dramatopisarz, poeta, inscenizator, twórca nowoczesnego teatru polskiego. Studiował malarstwo w Szkole Sztuk Pięknych u Jana Matejki. Już jako student pracował przy renowacji kościoła Mariackiego. Wyspiański uprawiał bardzo różne dziedziny sztuki, realizowane z wielką odwagą i rozmachem –  sporządzał plany renowacji zabytków, przede wszystkim Zamku Królewskiego na Wawelu, komponował polichromię i witraże oraz opracowywał szatę graficzną skupiającego modernistycznych autorów literackiego pisma Życie, malował obrazy i projektował meble. Jego dorobek artystyczny obejmuje: malarstwo (rysunki, szkicowniki, obrazy olejne, pastele): portrety i autoportrety, rośliny, projekty witraży i malowideł, ilustracje; grafikę; projekty mebli i wnętrz; architektoniczny projekt zabudowy Wawelu; dramaty, wiersze... Wraz z Józefem Mehofferem zaprojektował 36 kwater witraży do kościoła Mariackiego w Krakowie w ramach pomocy przy konserwacji kościoła prowadzonej przez Matejkę od 1889 roku. Zaprojektował witraże i polichromie do krakowskiego kościoła franciszkanów (ze słynnym witrażem Bóg Ojciec. Stań się), witraże do katedry wawelskiej ze św. Stanisławem, Kazimierzem Wielkim i Henrykiem Pobożnym (zrealizowane dopiero w latach 2005-2007 w Pawilonie Wyspiańskiego), wystrój sali wystawowej Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych (1904), witraż Apollo oraz dekorację klatki schodowej i sali w Domu Towarzystwa Lekarskiego.

Jego ważniejsze dramaty to: Warszawianka, Klątwa, Wesele, Wyzwolenie, Noc Listopadowa.

Ciosem dla artysty było niedopuszczenie go do prac przy restauracji Wawelu w 1904. Wiązał z tym wielkie plany – w dramacie Akropolis przedstawił Wawel jako miejsce symboliczne, łączące tradycje biblijne i antyczne, polską historię i kulturę oraz cywilizację europejską) i opracował z architektem Stanisławem Ekielskim plan zagospodarowania Wawelu jako duchowego, politycznego i kulturalnego centrum polskości. Kontrowersje wokół dramatu Akropolis przyczyniły się do konfliktu z teatrem krakowskim, zakończonego zakazem wystawiania jego utworów, a na początku 1905 roku Rada Miasta odrzuciła jego kandydaturę na stanowisko dyrektora Teatru Miejskiego (został nim Ludwik Solski). W roku 1906 Wyspiański został profesorem krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych, był także członkiem krakowskiej Rady Miejskiej oraz jednym z założycieli Towarzystwa Artystów Polskich Sztuka. Pochowany został w Krypcie Zasłużonych na Skałce.



Reprodukcja autoportretu Stanisława Wyspiańskiego (1902) ze zbiorów Muzeum Narodowego w Warszawie (ze zb. JM)