Stara Synagoga

Najstarsza krakowska synagoga powstała prawdopodobnie wkrótce po przymusowym exodusie krakowskich Żydów na Kazimierz (dekret króla Jana Olbrachta z 1495 roku). Pierwotny ceglano-kamienny budynek, dostawiony od strony wschodniej do murów obronnych, spłonął w roku 1557. Dzięki pozwoleniu króla Zygmunta Augusta gmina mogła niebawem odbudować świątynię. Kierownictwo prac powierzono budowniczemu z Florencji Matteo Gucciemu. Już po odbudowie, ukończonej w roku 1570, dodano salę śpiewaków (od strony południowej), a od północy - salę dla kobiet. Zachowany został gotycki charakter budowli, wzbogacony elementami renesansowymi jak wysoka attyka, zamknięte półkoliście okna czy kolumny toskańskie we wnętrzu. W ciągu następnych stuleci synagoga była kilkakrotnie niszczona pożarami i rabunkami w wojennych zawieruchach. Mimo, że każdorazowo była odnawiana, ulegała powolnej degradacji. Gruntownej przebudowy dokonywano w roku 1888 (m.in. przebudowa dachów) oraz w latach 1904-1913. W roku 1923 obniżono teren wokół synagogi do poziomu z XV wieku, a w przebudowanych pomieszczeniach nad frontowym przedsionkiem urządzono niewielkie, synagogalne muzeum.

Po zniszczeniach dokonanych przez hitlerowców w czasie drugiej wojny światowej (wyburzono nawet gotyckie sklepienie i renesansowe kolumny), w latach 1956-1959 przeprowadzono remont, który po części przywrócił synagodze dawną świetność. Równocześnie Kongregacja Wyznania Mojżeszowego przekazała zabytkowy obiekt Muzeum Historycznemu Miasta Krakowa w celu urządzenia stałej ekspozycji dotyczącej historii i kultury Żydów krakowskich. Tę funkcję pełni Stara Synagoga do dziś.

We wnętrzu dwunawową, trójprzęsłową salę mężczyzn przykryto częściowo zrekonstruowanym sklepieniem krzyżowo-żebrowym, wspartym na odtworzonych kolumnach toskańskich. Zachował się XVI-wieczny, kamienny aron ha-kodesz (szafa ołtarzowa) z bogatym manierystycznym zwieńczeniem. W sali kobiet godne uwagi jest kolebkowe sklepienie ze stiukową dekoracją.

Na przestrzeni stuleci Stara Synagoga, główna bóżnica kazimierskich Żydów, była areną ważnych dla historii Polski wydarzeń. To tu Tadeusz Kościuszko wzywał Żydów do udziału w Insurekcji 1794 roku, a rabin Beer Meisels nawoływał do wsparcia dążeń niepodległościowych w czasie Wiosny Ludów 1848 roku. Tu wreszcie witano prezydenta Rzeczypospolitej Ignacego Mościckiego podczas jego wizyty w Krakowie (1927 r., zdjęcia z tej uroczystości można obejrzeć na wystawie wewnątrz bóżnicy).