Synagoga Izaaka (Ajzyka)

Izaak Jakubowicz pochodził ze starej, rdzennie krakowskiej rodziny. Przez długie lata był seniorem gminy żydowskiej. Powodzenie w interesach (m.in. udzielał pożyczek, handlował złotem i jedwabiem), sprawiło, że doszedł do sporego majątku. Kiedy w roku 1638 wyjednał u króla Władysława IV Wazy zgodę budowę na swym placu bóżnicy, wszystko wydawało się oczywiste. Przeciwko budowie zaprotestował jednak proboszcz kościoła Bożego Ciała, ks. Marcin Kłoczyński. Argumentował, że kiedy kapłani będą szli odwiedzić chorych mieszkających w którymś z licznych tu jeszcze wówczas domów chrześcijańskich, ich przejście z hostią obok synagogi będzie wysoce niestosowne. Należy tu wyjaśnić, że rozpowszechniana była jeszcze wtedy przestroga przed Żydami, mającymi rzekomo czyhać na hostię. Sprawa wlokła się kilka lat i wreszcie po interwencji biskupa Jakuba Zadzika, Jakubowicz mógł dokończyć budowę. Długo rozprawiano potem o sile argumentów bankiera...

Synagoga Izaaka - największa z kazimierskich - jest monumentalną, opatrzoną szkarpami, mocno wydłużoną budowlą. Jedynym akcentem dekoracyjnym z zewnątrz jest barokowy portal wejściowy od ul. Izaaka. W roku 1924 do frontowej fasady dobudowano dwubiegowe schody z arkadowym gankiem, prowadzące na galerię dla kobiet zwaną potocznie babińcem.

Po drugiej wojnie światowej zdewastowane wnętrze synagogi prowizorycznie wyremontowali i przystosowali do swych potrzeb krakowscy artyści. Do lat 70. XX wieku mieściły się tu pracownie rzeźbiarskie. Później opuszczony i niezabezpieczony gmach powoli niszczał, a w roku 1981 wnętrze wypalił wzniecony przez intruzów pożar. W latach 1983-1992 przeprowadzono wreszcie remont generalny. Jeszcze w trakcie przeprowadzanych prac budynek odzyskała Gmina Wyznaniowa Żydowska. Dopiero po remoncie (1994 r.) wkroczyli tu konserwatorzy, aby przywrócić wnętrzu dawną świetność.

Surowa prostokątna sala z wysokim (14 m) sklepieniem kolebkowym, wspartym bezpośrednio na pilastrach, ozdobiona jest ujętymi w ramy stiukami. Dekoracja ta sprawia, że wczesnobarokowe wnętrze synagogi nasuwa porównania z wnętrzami kilku krakowskich kościołów i pałaców z tamtego okresu. Stąd przypisuje się ją Giovanniemu Battiście Falconiemu. Pięknym formalnym rozwiązaniem jest arkadowa galeria dla kobiet, wsparta na toskańskich kolumnach. Podczas prac konserwatorskich zostały odkryte i wyeksponowane XVII-wieczne polichromie. Zrekonstruowano też ujęty toskańskimi kolumnami aron ha-kodesz (szafa ołtarzowa, w której przechowuje się zwoje Tory), zwieńczony przerwanym przyczółkiem i wypukłymi tablicami dekalogu.

W roku 2007, gmina wydzierżawiła synagogę jednej ze wspólnot chasydzkich, która zamierza przeznaczyć ją na cele kultowe.