Celestat i Bractwo Kurkowe

Prawo magdeburskie, na którym lokowano Kraków, nakładało na mieszkańców miast obowiązek ich obrony. Dlatego tutaj również - podobnie jak w wielu innych miastach w średniowiecznej Polsce i Europie - powstało Towarzystwo Strzeleckie, zwane popularnie Bractwem Kurkowym. Założono je prawdopodobnie w XIV wieku. Była to organizacja ponadcechowa, której członkowie przygotowywali mieszczan do obrony murów. Nazwa pochodzi od drewnianego koguta nazwanego kurem, do którego strzelano w corocznych zawodach organizowanych w oktawę Bożego Ciała. W ten sposób doskonalono umiejętności, ale też wybierano najważniejszą osobę w Bractwie. Zwycięzca zostawał bowiem "królem kurkowym". Dodatkową nagrodą - zachowaną do dziś - było zwolnienie z podatków miejskich. W roku 1564 Bractwo miało już swój statut, a rok później otrzymało w darze od Rady Miejskiej (choć tradycja powiada, że był to podarunek króla Zygmunta Augusta) wykonanego ze srebra kura. Jego oryginał zachowany jest w zbiorach muzealnych, a kopię symbolicznie przekazuje się kolejnym królom kurkowym.

W XV wieku siedzibą Bractwa i zarazem miejscem ćwiczeń został tzw. Celestat (od niem. Zielstat). Dom Bractwa i strzelnica - mieszcząca się przez kilka stuleci za Bramą Mikołajską - wizytowane były przez wielu dostojnych gości, nie wyłączając królów. Niestety w roku 1794, po upadku Insurekcji Kościuszkowskiej i zajęciu Krakowa przez wojska pruskie, Celestat spłonął. Działalność Bractwa została wkrótce zawieszona (1807 r.), jednak już w roku 1831, za czasów Wolnego Miasta Krakowa, reaktywowano je, a jego siedzibą stał się na krótko zrujnowany pałac i ogród w Łobzowie.

Niebawem ówczesny król kurkowy Józef Louis kupił ogród na Wesołej (tereny położone na wschód od Starego Miasta, dziś okolice ulicy Lubicz), ofiarując go na strzelnicę. Nowy Celestat - w ogrodzie zwanym odtąd Strzeleckim - wzniesiono w roku 1837 według projektu Tomasza Majewskiego. Neogotycki pałacyk z ceglanymi elewacjami rozbudowywano później jeszcze dwukrotnie: o salę balową (1874-1875 r.) oraz kręgielnię i strzelnicę zimową (1911 r.). Podczas pierwszej wojny światowej budynek został zajęty przez wojsko austriackie, a w roku 1940 hitlerowcy urządzili w nim koszary.

Po drugiej wojnie światowej komunistyczne władze uznały działalność Bractwa za "zbędną oraz obcą klasowo" i w roku 1951 postanowiły je definitywnie zlikwidować. Celestat przekazano klubowi sportowemu "Olsza", a ogród zapisano na Skarb Państwa. Pomimo że Bractwo wskrzeszone zostało w roku 1957, to wyboru pierwszego po wojnie króla dokonano dopiero w roku 1964. Długoletnie starania o odzyskanie Celestatu uwieńczone zostały w roku 1991. Dziś w odrestaurowanym Celestacie działa oddział Muzeum Historycznego Miasta Krakowa ze zbiorami prezentującymi bogate dzieje Towarzystwa.