Rynek Główny – najważniejsze kamienice

Spacerując po Rynku zwróćmy uwagę na otaczające go kamienice. Chociaż zdecydowana większość z nich została przebudowana w drugiej połowie XIX i na początku XX w., kryją zręby starych, nierzadko XIV-wiecznych domów.

Do najciekawszych należą: Szara (nr 6), Montelupich (nr 7), Bonerowska (nr 9), Morsztynowska (Berowska, nr 16), Hetmańska (nr 17), Pod Obrazem (nr 19), Pałac Jabłonowskich (nr 20), Pałac Pod Baranami (nr 27), Pałac Spiski (nr 34), Pałac Pod Krzysztofory (nr 35), Pod Jeleniem (nr 36) i Pod Orłem (nr 45).

Szara Kamienica (nr 6)

Według legendy postawił ją w XIV wieku król Kazimierz Wielki dla swojej faworyty Sary (stąd miałaby pochodzić nazwa domu). W rzeczywistości kamienica powstała dopiero w XV wieku z połączenia dwóch domów. W czasie Insurekcji w roku 1794 mieściła się tu główna kwatera Tadeusza Kościuszki, a podczas powstania krakowskiego (1846 r.) - siedziba Rządu Narodowego. W połowie XIX wieku Stanisław Feintuch otworzył na parterze słynny sklep kolonialny. Wzorując się na nazwie domu, właściciel zmienił nazwisko rodziny. Sklep Szarskich przetrwał aż do 1950 roku. Wewnątrz (obecnie jest to restauracja) zachowało się częściowo jego wyposażenie i polichromia sklepienia, autorstwa Józefa Mehoffera.

Kamienica Montelupich (Włoska, nr 7)

Pierwszy stojący tu gotycki dom został przebudowany w drugiej połowie XVI wieku dla pochodzącego z Włoch rodu Montelupich. Jeden z jego przedstawicieli był założycielem pierwszej regularnej poczty polskiej. Dyliżanse kursujące na trasie Kraków - Wenecja odjeżdżały właśnie spod tej kamienicy.

Zwraca uwagę manierystyczny portal główny (ok. 1600 r.) z łacińską inskrypcją Tecum habita (Z Tobą mieszkam). Renesansowy portal od strony podwórza został tu przeniesiony z innego domu. Kolebkowo sklepioną sień zdobią renesansowe rozety i herb Montelupich.

Pod Jaszczury (Pod Jaszczurką, nr 8)

Nazwa domu pochodzi od godła splecionych jaszczurek na portalu. Zachowały się gotyckie sklepienia parteru i piwnic. Znajduje się tu znany klub studencki.

Kamienica Bonerowska (nr 9)

W XVI wieku kamienica ta należała do jednego z najbogatszych i najpotężniejszych mieszczańskich rodów. Bonerowie byli zarządcami zamku królewskiego i bankierami. Przebudowany na ich polecenie dom zyskał wczesnorenesansowy kształt. Z tego okresu pochodzi oryginalna wysoka attyka z hermami i maszkaronami, autorstwa Santiego Gucciego oraz obramienia okien I piętra, z charakterystycznymi laskowaniami.

Na początku XX wieku kamienicę tę połączono tzw. Pasażem Bielaka (od nazwiska ówczesnego właściciela domu) z domem przy ul. Stolarskiej.

Kamienica Morsztynowska (Berowska, nr 16)

Według tradycji kamienicę tę wiąże się z osobą rajcy Mikołaja Wierzynka Młodszego i wydaną przez niego wielką ucztą (1364 r.). Biesiada - wedle przekazu historyka Jana Długosza - miała trwać 20 dni, a na zaproszenie króla Kazimierza Wielkiego przybyli na nią cesarz Karol IV, król Węgier Ludwik, król duński Waldemar, król Cypru Piotr i wielu książąt. Niestety, umiejscowienie tej uczty właśnie tutaj nie znajduje potwierdzenia w źródłach. Ponadto nie ulega wątpliwości, że murowany budynek powstał w tym miejscu najwcześniej w połowie XV wieku. Obecną postać uzyskał podczas modernizacji przeprowadzonej (ok. 1800 r.) dla przedstawiciela starego kupieckiego rodu, Antoniego Morbitzera. Jedna z najciekawszych w Krakowie klasycystycznych fasad, zwieńczona jest attyką z bóstwami żeglugi i inicjałami właściciela.

Udokumentowana historia działającej tu restauracji "Wierzynek" sięga wiosny 1945 roku.

Kamienica Hetmańska (Stara Mennica, nr 17)

Pomimo licznych przekształceń jest jedną z najlepiej zachowanych gotyckich kamienic Krakowa. Jej historia sięga końca XIII wieku. W sali na parterze podziwiać można unikatowe sklepienie żebrowe, ozdobione rzeźbionymi zwornikami, pochodzące zapewne z przebudowy dokonanej dla kasztelana Jana z Melsztyna (lata 70. XIV w.). Widoczne na zwornikach wizerunki należą prawdopodobnie do króla Kazimierza Wielkiego i jego siostry, królowej Węgier, Elżbiety Łokietkówny. Obok izba nakryta drewnianym stropem z rzeźbionym motywem (ok. 1470 r.). Tradycje księgarni w gotyckiej sali parteru sięgają roku 1796.

Kamienica Pod Obrazem (nr 19)

Powstała z połączenia dwóch średniowiecznych domów (po 1500 r.). Z tego okresu zachowały się kasetonowe stropy I piętra. Od 1718 roku fasadę zdobi obraz Matki Boskiej, od którego pochodzi nazwa kamienicy. Dom ocalał z wielkiego pożaru miasta (1850 r.), mimo że spłonęły wszystkie sąsiednie zabudowania. Cud ten przypisywano właśnie obrazowi...

Od końca XVIII wieku kamienica była związana z kupiecką rodziną Wentzlów, która prowadząca tu m.in. handel win, a następnie (od końca XIX wieku do dziś) - restaurację. Słynęła ona niegdyś z wyśmienitych wódek i znakomitego piwa, dlatego ukuto powiedzenie, że w Krakowie trąbi się w dwóch miejscach - nad Matką Boską (czyli na wieży kościoła Mariackiego) i Pod Matką Boską (czyli "U Wentzla").

Pałac Jabłonowskich (nr 20)

Choć wielokrotnie przekształcany, kryje zręby kamiennego budynku z początku XIV wieku. Obecną postać zawdzięcza przebudowie dla Eliasza Wodzickiego (ok. 1780 r.). Zachowano jednak pochodzącą z XVII wieku kolebkowo sklepioną sień ze stiukową dekoracją oraz trójkondygnacyjny dziedziniec arkadowy. Pozostaje jednym z najlepszych dzieł wczesnego klasycyzmu (rzadkiego w Krakowie!), z elegancką fasadą, zwieńczoną tympanonem i balustradową attyką.

Pałac Pod Baranami (nr 27)

Kamienica Pod Jagnięciem (nr 28)

Tę nazwę nosi dopiero od XIX wieku, kiedy magnacka rodzina Potockich przebudowała ją na wzór manierystycznych gdańskich kamienic, z wysoką trójkątną attyką. W historii zasłynęła z tajemniczego i niewyjaśnionego do dziś wydarzenia. Otóż przed tym domem w 1537 roku zamordowano Bartolomea Berrecciego, włoskiego architekta okresu renesansu, który pracował nad przebudową wawelskiego zamku i był autorem najsłynniejszej z katedralnych kaplic - Zygmuntowskiej. Nigdy nie odkryto, kto zadał mu śmiertelny cios nożem. Nie wiadomo również, dlaczego Berrecci musiał zginąć. Czyżby już w XVI wieku mafia wyciągnęła swoje długie macki?

Pałac Spiski (nr 34)

Nazwę zawdzięcza właścicielom - rodzinie Lubomirskich, starostom spiskim. Za sprawą tej familii losy gmachu związały się z teatrem. W latach 1725-1738 mieścił się tu bowiem ich teatr dworski. Tradycję tę kontynuował Jacek Kluszewski, przedsiębiorca, który został założycielem pierwszego miejskiego teatru Krakowa. Pierwsze jego spektakle odbywały się właśnie tu, w posiadłości Kluszewskiego, zanim przeniosły się do budynku na placu Szczepańskim.

W początkach XX wieku w Pałacu Spiskim otwarły podwoje sklep kolonialny i czynna do dziś restauracja Hawełka. Na pierwszym piętrze znajduje się sala tzw. Tetmajerowska, gdzie na malowidłach ściennych Włodzimierz Tetmajer odtworzył dzieje czarnoksiężnika Jana Twardowskiego.

Naprzeciw Pałacu Spiskiego stał na Rynku kamienny pręgierz, przy którym odbywały się publiczne chłosty i piętnowania.

Pałac Pod Krzysztorofy (nr 35)

Niegdyś na jego fasadzie widniała gotycka figurka św. Krzysztofa - stąd nazwa kamienicy (dziś figurka znajduje się w zbiorach mieszczącego się tu Muzeum Historycznego Miasta Krakowa). Choć rodowód gmachu sięga XIV wieku, jego najpiękniejsze elementy pochodzą z czasów późniejszych. W XVII wieku powstała parterowa arkadowa loggia na dziedzińcu pałacu. O około sto lat starsza jest stiukowa dekoracja sufitu, dzieło Baltazara Fontany. Muzeum Historyczne, które od 1963 roku jest właścicielem pałacu, gromadzi przedmioty obrazujące dzieje i kulturę Krakowa. Do najcenniejszych eksponatów należą: renesansowe berełko i pierścień burmistrzowski, strój Lajkonika projektu Stanisława Wyspiańskiego oraz pamiątki cechowe.

Z piwnicami pałacu wiąże się legenda o skarbach czarnoksiężnika Twardowskiego, strzeżonych na jego rozkaz przez diabła. Choć śmiałków nie brakowało. żaden nie zdołał ich odnaleźć. Czy dlatego, że to tylko piękna legenda, czy dlatego, że diabeł ich tak dobrze pilnuje?

Kamienica Pod Jeleniem (nr 36)

W XVIII wieku znajdował się tu zajazd, prowadzony przez Mariannę Lebonową. Zatrzymał się w nim Johann Wolfgang Goethe, podróżując przez Kraków w 1790 roku. Niestety, miasto nie zdobyło jego uznania. Zainteresowanie pisarza wzbudziła natomiast wielicka kopalnia soli.

Kamienica Pod Orłem (nr 45)

Jej nazwa nawiązuje do dawnego zwyczaju, gdy na domach, zamiast numerów, umieszczano godła, nierzadko zwierzęce. Jednak widniejący na ceglanej fasadzie orzeł jest dziełem - jak na Kraków - stosunkowo współczesnym, powstał bowiem z końcem XIX wieku. Jego autor, Stanisław Wyspiański był największym artystą przełomu XIX i XX wieku.