Dom Długosza

Dom ten (nr 25) zamyka zachodnią pierzeję ul. Kanoniczej. Pochodzi - podobnie jak większość domów na tej ulicy - z XIV w. Powstał z połączenia dwóch średniowiecznych kamienic, stojących nad sztuczną odnogą rzeki Rudawy, płynącej wówczas dzisiejszą ul. Podzamcze. Niegdyś mieścił łaźnię zasilaną wodą właśnie z Rudawy. Ponieważ była to łaźnia królewska, nie należy jej kojarzyć z licznymi tego rodzaju średniowiecznymi przybytkami, uznawanymi powszechnie - często niesłusznie - za "wylęgarnię wszelkiego zła".

W roku 1450 kapituła przeznaczyła dom na mieszkanie dla kanonika Jana Długosza, najznakomitszego polskiego historyka wieków średnich. Tu powstały jego liczne dzieła, m.in. najsławniejsze Roczniki czyli kroniki sławnego Królestwa Polskiego i tu prawdopodobnie uczył synów króla Kazimierza Jagiellończyka. Warto podkreślić, że kronika Długosza była pierwszym takim dziełem, opartym na rzetelnie zbadanej, źródłowej podstawie, przy jednoczesnym odrzuceniu wszelkich "baśniowych" naleciałości. W 1454 roku Długosz, wespół ze swym młodszym bratem, również Janem, dobudował dwa nowe skrzydła domu, od południa i zachodu, z oknami na Wawel i Wisłę.

W XVI w. dom przekształcono w duchu renesansu. Z tamtego okresu pochodzi portal i umieszczony nad nim kamienny gzyms, z ciągle aktualną łacińską inskrypcją: Nil est in homine bona mente melius ("Nie ma w człowieku nic lepszego nad zdrowy umysł").

W drugiej połowie XIX w. w parterowej narożnej izbie mieszkał i miał też pracownię rzeźbiarz Franciszek Wyspiański. Jego syn Stanisław, wielki poeta, dramaturg i malarz, tu właśnie spędził dzieciństwo i szkolne lata. W jednym z piękniejszych swych wierszy artysta pisał później:

U stóp Wawelu miał ojciec pracownię
wielką izbę białą, wysklepioną,
żyjącą figur zmarłych wielkim tłumem;
tam chłopiec mały chodziłem, co czułem,
to później w kształty mej sztuki zakułem…

Ten początkowy fragment wiersza odczytać można dziś na brązowej tablicy, dłuta Bronisława Chromego, umieszczonej na fasadzie domu od strony ul. Podzamcze. Obok niej podziwiać można XV-wieczną, bogato rzeźbioną kamienną tablicę fundacyjną, przeniesioną tu ze zburzonego Domu Psałterzystów na Wawelu, ufundowanego przez Długosza. Na ścianie tej szczególną uwagę przykuwa jednak malowany na drewnie XVII-wieczny obraz Matki Boskiej, ze śladami 16 kul z czasów walk Konfederacji Barskiej (1768-1772). Obecnie Dom Długosza jest siedzibą Papieskiej Akademii Teologicznej.